Nowe zjawiska

Nowe zjawiska o charakterze ogólnoświatowym wiążą się z traceniem zasobów naturalnych, a mianowicie z wyczerpywaniem się nieodtwarzalnych surowców pochodzenia naturalnego oraz z degradacją środowiska naturalnego. W porównaniu z poprzednimi stuleciami ogromnie zmieniło to warunki, w jakich przebiega społeczny proces gospodarowania. Z jednej strony, dobra, które od wieków uznawano za obfite, jak np. woda lub powietrze, przestają nimi być. Zaczynają występować w ilościach ograniczonych, zwłaszcza na niektórych terenach, to zaś oznacza, że zaczynają mieć swoją cenę. Cena wody to nie tylko cena jej dowożenia lub dostarczania w inny sposób na tereny dotknięte suszą, lecz w coraz większym stopniu to koszt budowy zbiorników wodnych oraz oczyszczalni wód. Cena powietrza to rosnący koszt budowy urządzeń przeciwdziałających zatruwaniu powietrza przez usuwanie pyłów czy zanieczyszczeń związkami siarki i innymi substancjami. Z drugiej strony, ze względu na ograniczenia zaczęły również dawać znać o sobie tzw. granice wzrostu gospodarczego, które polegają na niemożności powtarzania przez kraje mniej rozwinięte drogi rozwoju krajów wysoko uprzemysłowionych. Wszystkie te zjawiska są na tyle nowe, że dopiero stopniowo są wprowadzane do modeli teoretycznych i opartych na nich analiz. Nie wszystkie też łatwo poddają się kwantyfikacji. Trwa jeszcze okres rozpoznawania faktów, tworzenia uogólnień, wypracowywania nowych kategorii ekonomicznych i określania związków między nimi, czyli odkrywania prawidłowości i praw ekonomicznych.

Analiza

Trudność objęcia analizą tych nowych zjawisk uznaje się czasami za świadectwo kryzysu nauki ekonomii politycznej. Nie jest to jednak kryzys w dosłownym znaczeniu: nie oznacza on załamania się nauki, nie wywołuje konieczności ani zmiany przedmiotu, ani zmiany metody naukowej. Przedmiot pozostaje bez zmiany, we wszystkich bowiem omawianych przypadkach chodzi tylko o lepsze i pełniejsze poznanie społecznego procesu gospodarowania z uwzględnieniem tych nowych zjawisk, jakie charakteryzują go obecnie. Nie powinno być dla nikogo zaskakujące, że takie nowe zjawiska się pojawiają, jest to bowiem wynik historycznej zmienności samego przedmiotu. Nie chodzi też o zmianę metody naukowej, lecz o jej prawidłowe stosowanie. Pojawianie się nowych, nie uwzględnianych poprzednio zjawisk oznacza tylko załamanie się tzw. paradygmatów. Paradygmaty są to twierdzenia uważane za podstawowe w pewnych okresach. Znana z historii ich cecha polega na tym, że niektóre z nich utrzymują się w ludzkiej świadomości uporczywie mimo swej fałszywości lub utraty znaczenia wobec zmiany warunków. Za jeden z paradygmatów w ekonomii politycznej kapitalizmu można było np. uznać w pewnym okresie tezę o automatycznej tendencji do równowagi gospodarczej przy pełnym wykorzystaniu czynników wytwórczych. Paradygmat ten utrzymywał się długo, ale uległ załamaniu. Ustąpił on miejsca tezie o automatycznej tendencji do wzrostu gospodarczego.

Cel ekonomiczny

Dla producenta towarów wyprodukowanie wartości użytkowej nie jest celem ekonomicznym. Produkuje on towary po to, by sprzedać je na rynku, a więc zrealizować zmaterializowaną w nich wartość, otrzymać inny towar — pieniądz. Nie zawsze jest to możliwe. Na rynku może bowiem okazać się, że przedłożona produkcja nie odpowiada pod względem ilościowym i jakościowym wymaganiom rynku, nie odpowiada społecznemu popytowi. Towary nie zostaną sprzedane, nie zostanie zrealizowana ich wartość, a zatem nie zostanie wykorzystana zawarta w nich wartość użytkowa. Sprzeczności powyższe występują już w warunkach prostej produkcji towarowej. Rozwijają się one na jakościowo wyższym poziomie w warunkach kapitalistycznej produkcji towarowej, przyjmując postać podstawowej sprzeczności kapitalizmu między społecznym charakterem wytwarzania a prywatnokapitalistyczną formą przywłaszczania. Jeśli w warunkach prostej produkcji towarowej omawiana sprzeczność rodzi możliwość zjawisk kryzysowych — w warunkach rozwiniętej gospodarki kapitalistycznej podstawowa sprzeczność kapitalizmu jest przyczyną nieuchronności kryzysów ekonomicznych. W kryzysach tych na skalę masową powstają zjawiska nadprodukcji, nie realizowana jest wartość będących w nadmiarze w stosunku do społecznego popytu towarów, nie zostaje wykorzystana ich wartość użytkowa.

Gromadzenie skarbu Państwa

Funkcję tę może bez ograniczeń pełnić jedynie pieniądz pełnowartościowy — złoto. Pieniądz zamienia się w skarb z chwilą, gdy proces cyrkulacji zostaje przerwany, gdy akt sprzedaży nie zostaje uzupełniony postępującym po nim aktem kupna. W początkach wymiany towarowej nie było to zjawisko powszechne. Rozwinięta produkcja i wymiana towarów sama rodzi potrzebę gromadzenia skarbu. Jak mówiliśmy, akty kupna i sprzedaży w warunkach rozwiniętej cyrkulacji towarowej nie pokrywają się w czasie. Dla dokonania zakupów na rynku, którym nie towarzyszy w danym momencie sprzedaż towarów, niezbędne jest posiadanie rezerw pieniężnych, czyli skarbu. Rozwój stosunków towarowo-pieniężnych, wzrost potęgi pieniądza wraz z powstaniem kapitalizmu rodzą potrzebę gromadzenia pieniądza jako wyrazu bogactwa i społecznego prestiżu. Przejawia się to w dążeniu do gromadzenia kruszców szlachetnych, do powiększania skarbu. Przy tym dążenie to z natury nie zna granic. Wynika to z samej istoty pieniądza, który jest bezpośrednio wymienialny na każdy towar. Należy także wskazać na kształtowanie się estetycznej formy skarbu, dążenie do posiadania w tej formie przedmiotów złotych i srebrnych. Powstaje na tym tle odrębny rynek złota i srebra — niezależny od funkcji pieniężnych, który ożywia się szczególnie w okresach wstrząsów społecznych jako źródło gromadzenia skarbu.

Powstanie pieniądza

Formy wartości ulegały zmianom w procesie historycznym. U podstaw tych zmian leżał rozwój sił wytwórczych, uwarunkowany tym rozwój społecznego podziału pracy oraz wymiany towarowej. Ewolucja form wartości, której analizę po raz pierwszy w historii nauki ekonomicznej przeprowadził K. Marks, doprowadziła do pojawienia się pieniądza i pieniężnej formy wartości jako najbardziej powszechnej i dominującej w gospodarce kapitalistycznej formy wartości. Na wczesnych etapach rozwoju wymiana nosiła charakter przypadkowy. Pierwotny stan sił wytwórczych nie pozwalał jeszcze na posiadanie takich nadwyżek produktów ponad własne potrzeby, by można je było systematycznie przedkładać do wymiany. Będące w nadmiarze produkty przypadkowo wymieniano na inne, potrzebne wartości użytkowe. W takim akcie wymiany wartość jednego towaru tylko przypadkowo wyrażana była w drugim towarze, np. l worek ziarna wymieniano na owcę (l worek ziarna = l owcy). Tego rodzaju formę wartości określamy jako prostą, pojedynczą lub przypadkową. Przyjrzyjmy się jej bliżej, gdyż – - jak podkreślał K. Marks – - „Tajemnica wszelkiej formy wartości tkwi w tej prostej formie wartości”. Przyjmijmy, że w danym przypadku właściciel ziarna posiada go w nadmiarze i chce go wymienić na inny produkt — owcę. Dokonując tej wymiany wyraża wartość swego produktu — ziarna — w innym produkcie — owcy. Pierwszy towar — ziarno — występuje w tym akcie wymiany jako strona czynna (w formie czynnej): wyraża swoją wartość w drugim towarze (owcy), który występuje w formie biernej (służy do wyrażenia wartości pierwszego). Mamy tu do czynienia z równością, w której występują dwa bieguny. Towar pierwszy znajduje się we względnej formie wartości (zostaje przedkładany do wymiany), drugi towar natomiast, wyrażający wartość pierwszego, występuje w ekwiwalentnej formie wartości, pełni rolę ekwiwalentu.

Prawo wartości

Prawo wartości — poprzez żywiołowe wahania popytu i podaży oraz wahania cen wokół wartości — staje się czynnikiem wpływającym na rozmiary produkcji społecznej. Kształtowanie się cen towarów na poziomie wyższym od wartości stanowi dla producentów sygnał, że popyt na daną grupę towarów nie jest zaspokojony. Cena staje się w tych warunkach bodźcem do zwiększania produkcji i podaży towarów. Sytuacja odwrotna – ceny na poziomie niższym od wartości – stymuluje do zmniejszenia produkcji i podaży. Wahania cen wokół wartości stają się w ten sposób żywiołowym mechanizmem regulującym rozmiary produkcji. Należy dostrzegać dwoistość tego procesu. Z jednej strony wahania cen wokół wartości wpływają na rozmiary produkcji towarowej, z drugiej jednak — sama produkcja i jej zmiany wpływają na kształtowanie się cen i ich ruch w kierunku poziomu wartości. Prawo wartości będąc czynnikiem oddziałującym na rozmiary produkcji towarowej staje się tym samym istotnym narzędziem regulującym podzial pracy i środków produkcji między różne dziedziny gospodarki. Zmiany produkcji i podaży towarów pod wpływem zmian cen (ich wahań wokół wartości) dokonują się zarówno na gruncie wykorzystania istniejącego potencjału produkcyjnego, jak i przez jego zwiększanie i zmniejszanie. Do dziedzin, których produkcja okazuje się niewystarczająca w stosunku do istniejącego popytu (o czym sygnalizują tendencje wzrostowe cen) napływają środki produkcji, powodując wzrost produkcji.

Pieniądz światowy

Funkcję pieniądza światowego może bez ograniczeń i w każdych warunkach pełnić jedynie pieniądz pełnowartościowy — kruszec złoty lub srebrny. Rozwój międzynarodowych stosunków ekonomicznych wykształcił z czasem i w tej sferze różne substytuty pieniądza pełnowartościowego, które mogą funkcjonować w roli pieniądza światowego tylko w normalnych warunkach ekonomicznych. Wstrząsy ekonomiczne, wojny itp. zjawiska naruszające normalne stosunki ekonomiczne między krajami nieuchronnie przywracają pieniądzowi kruszcowemu jego funkcję pieniądza światowego. Pieniądz światowy funkcjonuje przede wszystkim jako powszechny środek płatniczy. Wkracza on do obiegu międzynarodowego w tym charakterze wówczas, gdy występuje konieczność rozliczeń transakcji, przeprowadzanych przy wykorzystaniu rachunków bankowych, a więc bezgotówkowe. W charakterze powszechnego środka nabywczego pieniądz światowy występuje w warunkach braku zaufania do transakcji kredytowych i rozliczeń bezgotówkowych. Są to sytuacje napięć polityczno-militarnych, wojen i innych zaburzeń, grożących zakłóceniem funkcjonowania normalnego mechanizmu międzynarodowych stosunków ekonomicznych. Sytuacje te sprzyjają także przepływowi pieniądza światowego w jego kruszcowej postaci jako formie gromadzenia materialnego bogactwa. W rezultacie pieniądz pełnowartościowy staje się środkiem gromadzenia skarbu, zarówno w rękach prywatnych, jak i rządów, które potrzebują pełnowartościowego funduszu rezerwowego do regulowania zobowiązań na rynku międzynarodowym.

Środki płatnicze

Pieniądz pełni funkcję środka płatniczego. W tej funkcji występuje w sytuacjach, w których zbywanie towaru oddzielone jest w czasie od realizacji jego ceny. Istnieją różne przyczyny takiego przebiegu transakcji kupna–sprzedaży towarów (transakcji kredytowej). Na wytworzenie różnych towarów zużywa się różne ilości czasu. Producent towarów o długim cyklu produkcyjnym musi ‚dłużej czekać na uzyskanie środków pieniężnych z ich sprzedaży; na zakup towarów, które potrzebuje na bieżąco, uzyskuje więc kredyt od ich producenta. Cenę tych towarów opłaca zatem później – po sprzedaży swych towarów. Produkcja szeregu towarów nosi charakter sezonowy, np. w rolnictwie. Środki pieniężne z ich sprzedaży wpływają „do wytwórców w określonych porach roku. W międzyczasie nabywają oni jednak potrzebne im środki produkcji, za które płacą po zbiorach. Sytuacji tego rodzaju, w których konieczne są stosunki kredytowe między sprzedawcami i nabywcami towarów, jest wiele. Pieniądz, który wkracza do obiegu dopiero w terminie płatności odległym od momentu zbycia towaru, pełni funkcję środka płatniczego. Warunkiem występowania pieniądza w funkcji środka płatniczego jest istnienie w rozwiniętej postaci wszystkich poprzednich, znanych nam funkcji pieniądza. Punktem wyjścia jest zawsze określenie wartości towaru, co oznacza, że pieniądz występuje w funkcji miernika wartości. Istnienie transakcji kupna-sprzedaży, w których pieniądz występuje w charakterze środka cyrkulacji, jest w ogóle warunkiem rozwoju transakcji kredytowych.

Wymiana towarów

Prawo wartości jest istotnym czynnikiem regulującym proporcje wymiany towarów. Zgodnie z prawem wartości, ceny towarów mają tendencję do kształtowania się wokół wartości. Tendencja ta przejawia się w postaci żywiołowego wahania się cen na rynku. Jeśli ceny ustalają się na poziomie niższym od wartości, oznacza to, że warunki wymiany są niekorzystne dla producenta, ale korzystne dla nabywców. Sytuacja tego rodzaju będzie działać w kierunku obniżania się produkcji i podaży towarów, a jednocześnie zwiększać popyt rynkowy na towary. Doprowadzi to do żywiołowego wzrostu cen, które zbliżą się w ten sposób do poziomu wartości. Jeżeli ceny na towar ukształtują się na poziomie wyższym od wartości, powstanie sytuacja korzystna dla producentów, ale niekorzystna dla nabywców. Powodować to będzie tendencje do wzrostu produkcji i podaży towarów na rynek, a jednocześnie obniżać popyt. Doprowadzi to do żywiołowego spadku cen i ich zbliżenia do poziomu wartości. Ceny kształtują się na poziomie wartości tylko w sytuacji równowagi między popytem i podażą. Jest to sytuacja rzadko spotykana w gospodarce towarowo-pieniężnej, która charakteryzuje się ciągłymi wahaniami popytu i podaży oraz cen. W gospodarce rynkowej, w której istnieją warunki do swobodnego kształtowania się cen towarów, cena staje się narzędziem walki konkurencyjnej między producentami (sprzedawcami), między producentami (sprzedawcami) a nabywcami, a także między samymi nabywcami.

Prawa środków produkcji

Historia świata dowodzi, że zakres uprawnień decyzyjnych poszczególnych podmiotów zależy przede wszystkim od tego, jak kształtują się prawa własności dotyczące środków produkcji. Przez długie wieki podstawą kształtowania się tych stosunków własności były zasady podziału własności ziemi. W miarę rozwoju gospodarczego i komplikowania się procesów produkcji stopniowo coraz większego znaczenia nabierała własność środków produkcji będących wytworem pracy ludzkiej: urządzeń wytwórczych, maszyn, budynków fabrycznych i całego majątku produkcyjnego. W procesie produkcji społecznej zupełnie inna jest rola właścicieli ziemi i środków produkcji, a inna ludzi, którzy tej własności nie mają. Ci ostatni, aby żyć, muszą pracować na rzecz właścicieli środków produkcji. Przez wieki na tym polegała główna zasada kształtowania się stosunków ekonomicznych w społeczeństwie. Można więc powiedzieć, że analiza przebiegu społecznego procesu gospodarowania wymaga analizy warunków i sposobu działania poszczególnych rodzajów podmiotów. Działanie to polega przede wszystkim na podejmowaniu decyzji ekonomicznych w ramach możliwości i uprawnień decyzyjnych określonych przez stosunki produkcji. Właściciel ziemi czy właściciel środków produkcji ma znacznie większy zakres możliwości decyzyjnych niż pracownik dysponujący jedynie swoją silą roboczą: decyzje właścicieli wpływają zwykle na losy znacznej liczby ludzi. Ale już decyzje zorganizowanych grup pracowników, np, związków zawodowych, mogą bardzo poważnie wpływać na ogólne procesy gospodarcze.

Advertisement
kancelaria prawna Poznań www.bsiw.pl/o_kancelarii