Wyodrębnienie kategorii ekonomicznych

Wyodrębnienie kategorii ekonomicznych to dopiero początek procesu dokonywania abstrakcji naukowej. Zasadniczym krokiem następnym jest ustalanie wzajemnych związków między tymi kategoriami. Związki te określamy nazwą praw ekonomicznych, Prawa ekonomiczne wyrażają trwale i powtarzające się. cechy zjawisk gospodarczych. Tę fazę procesu poznawczego można scharakteryzować na przykładzie. Jeżeli obserwujemy życie gospodarcze, to widzimy wielką liczbę transakcji dotyczących kupna i sprzedaży rozmaitych towarów. Poszczególne transakcje różnią się od siebie wieloma cechami: miejscem, charakterem towaru, naturą kontrahentów itp. Widzimy jednak, że we wszystkich powtarza się pewien czynnik, to mianowicie, że każdy towar otrzymuje jakąś cenę. Widzimy następnie, że na niektóre towary jest duże zapotrzebowanie, czyli popyt, a na inne popyt jest mniejszy. Widzimy też, że jednych towarów jest dużo, a innych mniej. Mówimy, że ich podaż jest niejednakowa. Wyodrębniliśmy więc kategorie ekonomiczne ceny, popytu i podaży. Spostrzegamy z kolei, że istnieje między nimi pewien związek: jeżeli popyt jest większy od podaży, to pojawia się tendencja do wzrostu ceny i odwrotnie. Znaleźliśmy więc prawo ekonomiczne, tzw. prawo popytu i podaży. Wyraża ono stały, powtarzający się element występujący w zjawiskach związanych z kupnem i sprzedażą towarów.

Proces rozwarstwienia

Żywiołowe działanie prawa wartości prowadzi do zaostrzenia się przeciwieństw między producentami towarowymi, a w efekcie do procesów rozwarstwiania między nimi. Oznacza to z jednej strony wypadanie z produkcji producentów ekonomicznie słabszych, nie przystosowanych do warunków walki konkurencyjnej, z drugiej — wzrost ekonomicznych pozycji producentów silniejszych. Na rynku, w walce konkurencyjnej silniejszy okazuje się ten, którego nakłady pracy (koszty produkcji) są niższe od społecznie niezbędnych, określających poziom wartości towarów. Tego rodzaju grupa producentów towarowych uzyskuje nadzwyczajne zyski, wzmacnia swa pozycję ekonomiczna. Producenci słabsi, których nakłady pracy kształtują się powyżej społecznie niezbędnych, określających wartość towarów, ponoszą straty, a dłuższe utrzymywanie się tej niekorzystnej dla nich sytuacji prowadzi do ich ruiny i wypadania z walki konkurencyjnej. Z drugiej strony — sytuacja taka zmusza ich do doskonalenia procesów produkcyjnych, wprowadzania bardziej nowoczesnej techniki, obniżania kosztów produkcji (nakładów pracy na produkcję towarów) i przystosowania się do warunków rynku. W ten sposób prawo wartości jest istotnym czynnikiem rozwoju są wytwórczych w gospodarce towarowej.

Wartość użytkowa

Towar jest jednością wartości użytkowej i wartości. Od charakterystyki wartości użytkowej jako niezbędnej cechy towaru rozpoczynamy też jego analizę. Należy w tym miejscu wskazać, jaki aspekt analizy wartości użytkowej jest przedmiotem zainteresowania ekonomii politycznej. W pracach K. Marksa znajdujemy tezę — mówiliśmy o tym w rozdziale I — iż „…wartość użytkowa jako wartość użytkowa – leży poza zakresem rozważań ekonomii politycznej”. „Wartości użytkowe towarów są przedmiotem odrębnej gałęzi wiedzy — towaroznawstwa”5. Oznacza to, iż nie jest zadaniem ekonomii politycznej analiza fizycznych, chemicznych czy innych właściwości towarów, stopnia ich przydatności do zaspokajania konkretnych potrzeb ludzkich. Jest to zadanie towaroznawstwa oraz dyscyplin technicznych, zajmujących się przystosowaniem właściwości towarów do określonych potrzeb. Wartość użytkowa wchodzi do zakresu rozważań ekonomii i o tyle, o ile jest materialnym nosicielem wartości wymiennej towarów, a więc służy do wyrażania stosunków społecznych między producentami i właścicielami towarów. Jak podkreślał K. Marks, należy ona do zakresu rozważań ekonomii politycznej tylko wtedy,, ,gdy sama jest określeniem formy”. Zarzut pod adresem marksistowskiej ekonomii politycznej,’że pomija w swej analizie wartość użytkową, nie ma więc podstaw.

Procesy gospodarowania

Społeczny proces gospodarowania jest procesem, historycznym,, tzn. przebiega w czasie i podlega zmianom. Zmienia się nie tylko technika produkcji, lecz również jej zakres i skala. Wystarczy porównać dzisiejszy zakres, skalę i techniki produkcji społecznej w świecie ze stanem sprzed lat stu czy dwustu. W ślad za zmianami sił wytwórczych i charakteru produkcji następują zmiany społecznych form organizacji procesu gospodarowania. Porównajmy, jak inaczej wyglądają te formy dzisiaj niż w czasach, kiedy dopiero wynaleziono maszynę parową, t j. w drugiej połowie XVIII w. Jak złożona była droga ich przekształceń w ciągu ostatnich dwustu lat! Wyjaśnianie sposobu powstawania, działania i przekształceń tych różnych form organizacji społecznej jest właśnie zadaniem ekonomii politycznej. Dlatego też określamy ją jako nauką o prawach rządzących produkcją i podziałem materialnych środków zaspokajania potrzeb ludzkich w społeczeństwie na różnych szczeblach rozwoju. Ten zakres zainteresowań ekonomii politycznej wyodrębnia ją spośród nauk społecznych. W swoich badaniach korzysta ona z dorobku innych nauk społecznych, takich jak socjologia, historia, politologia czy psychologia. Jest jednak różną od nich dyscypliną naukową. Socjologia traktuje stosunki ekonomiczne jako część całokształtu stosunków między ludźmi w społeczeństwie. Historia zajmuje się opisem i analizą zmian kształtowania się rozmaitych dziedzin życia społecznego i ich wzajemnymi związkami. Politologia bada ustrój i instytucje polityczne oraz ich wpływ na życie społeczne. Psychologia zajmuje się naturą zachowań ludzi, jednostek i grup, w reakcji na rozmaite bodźce zewnętrzne i wewnętrzne.

Stosunki podziału

Gospodarowanie w społeczeństwie ludzkim oznacza nieustanną konieczność odpowiadania na pytanie, jak rozdysponować określone środki między różne cele. Celów jest bardzo dużo, a środki są zawsze ograniczone. Jest to szczególna cecha problematyki ekonomicznej. Ten sam problem występuje na bardzo różnych „piętrach” układu społecznego w różnych postaciach. Każda jednostka dysponująca swym dochodem jest podmiotem decyzyjnym, gdyż musi podejmować decyzje dotyczące tego, jak ten dochód wydać. Może .to czynić bardziej lub mniej racjonalnie. Podobnie organizacja, która skupia jakąś grupę ludzi do współdziałania w realizacji określonych celów, np. przedsiębiorstwo produkujące, również musi dokonywać wyborów, określających sposób wykorzystania środków, jakie ma do dyspozycji. Przedsiębiorstwo jest wiać również podmiotem decyzyjnym, a decyzje podejmują osoby kierujące przedsiębiorstwem. Sposób podejmowania tych decyzji, stosunki między osobami decydującymi, czyli dyrekcją przedsiębiorstwa, a wykonawcami, czyli jego załogą, wpływ lub brak wpływu załogi na decyzje podejmowane przez dyrekcję, są to wszystko przykłady problemów, jakie powstają w kształtowaniu się stosunków ekonomicznych w przedsiębiorstwie.

Układy podmiotowe

W historii rozwoju społecznego układy podmiotowe w strukturze gospodarczej podlegały zasadniczym zmianom. Wyodrębniamy na ogół pięć podstawowych typów społecznej organizacji produkcji i podziału, jakie występowały w historii. Nazywamy je sposobami produkcji, Są to: wspólnota pierwotna, niewolnictwo, feudalizm, kapitalizm i socjalizm. Każdej z tych podstawowych form społecznej organizacji procesów gospodarczych odpowiadają określone, jej, tylko właściwe, struktury podmiotowe oraz stosunki między podmiotami gospodarującymi. W każdej z nich właściwe jej stosunki produkcji i podziału to tzw. baza ekonomiczna. Baza ta tworzy odpowiadającą jej nadbudowę społeczną: instytucje i systemy prawne, polityczne, a także systemy wartości, poglądy i ideologie. Mówimy, że baza ekonomiczna łącznie z całą właściwą jej nadbudową społeczną to formacja społeczno-ekonomiczna, Pięciu wymienionym sposobom produkcji odpowiada więc pięć tak samo nazywanych formacji albo, inaczej, ustrojów społeczno-ekonomicznych. Można teraz dać ściślejsze określenie: to właśnie stosunki własności i odpowiadające im struktury decyzyjne określamy mianem stosunków produkcji. Jest rzeczą oczywistą, że tak rozumiane stosunki produkcji decydują o uczestnictwie poszczególnych ludzi i grup społecznych w podziale produktu społecznej pracy.

Analiza ruchu formacji

Analiza ruchu formacji, jak każda analiza historyczna, jest diachroniczna. Jej celem jest poznanie zmian zachodzących w czasie. Społeczeństwo jako swoistą całość strukturalną należy zarazem rozpatrywać z zastosowaniem analizy synchronicznej, umożliwiającej opis związków i zależności między elementami tej struktury. Diachronia i synchronia to dwa odmienne, ale uzupełniające się aspekty istnienia i ruchu formacji. Przedstawienie sposobu działania i praw ruchu formacji wymaga bliższego zapoznania się z podstawowymi składnikami struktury formacji. Siły wytwórcze to środki produkcji (narzędzia i przedmioty pracy) i posługujący się nimi ludzie. Człowiek nie tylko posługuje się środkami produkcji, ale też je wytwarza. Są one produktami wiedzy, umiejętności, doświadczenia, fizycznych i duchowych dyspozycji człowieka. Główną siłą wytwórczą jest człowiek władający „uprzedmiotowioną siłą wiedzy”. Siły wytwórcze, w który wyraża się stopień panowania społeczeństwa nad przyrodą, wyznaczają obiektywne możliwości zaspokajania potrzeb (materialnych, a pośrednio także duchowych), rozwijania ludzkich dążeń i aspiracji. Zjawiska zachodzące w obrębie sił wytwórczych (postęp techniczny, organizacyjny, technologiczny) kształtują materialne oblicze społeczeństwa, a tym samym i inne strony życia społecznego.

Redukcja

Redukcja polega na uzasadnianiu przesłanek na podstawie wynikających z nich wniosków. Redukcja nie jest niezawodnym sposobem wnioskowania, gdyż nie daje absolutnej pewności co do prawdziwości przesłanek. Jest to spostrzeżenie ważne dla fazy weryfikacji. Weryfikacja opiera się bowiem na postępowaniu redukcyjnym: stwierdzamy w niej, że jeśli jakieś wnioski okazują się prawdziwe, to prawdziwe są również przesłanki teoretyczne, na których te wnioski zostały oparte. Ta zgodność wniosków z przesłankami może być jednak dziełem przypadku. Jeżeli np. stwierdzamy, że w jakimś okresie stopa wzrostu gospodarczego okazała się zgodna z przewidywaniami opartymi na modelu teoretycznym, to zgodność ta mogła wyniknąć również z pojawienia się czynników zupełnie innych niż przewidywane, czyli mogła być dziełem przypadku. Dlatego weryfikacja pozwala jedynie na stwierdzenie, że im więcej naszych wniosków potwierdza prawdziwość przesłanek, tym ta prawdziwość staje się bardziej prawdopodobna, nigdy jednak nie można stwierdzić, że jest ona pełna. Ta precyzja pojęciowa jest godna zapamiętania. Niemniej jednak dla celów praktycznych mówimy, że wystarczy nam wysoki stopień prawdopodobieństwa prawdziwości naszych przesłanek teoretycznych, które w takim przypadku uważamy za zweryfikowane. Jest to pojęcie tzw. prawdziwości praktycznej.

Wielkość wartości towaru

Można to czynić za pomocą ilości pracy zawartej w towarze. Samą ilość pracy mierzy się natomiast długością jej trwania, czasem pracy wyrażonym w jednostkach czasu, a więc godzinach, dniach itd. Można by z tego wyciągnąć wniosek, że z dwóch identycznych towarów wytwarzanych przez dwóch producentów ten będzie miał większą wartość, którego producent zuźyje więcej czasu na jego wytworzenie. Wniosek taki jest błędny. Wielkość wartości towaru określona jest bowiem nie przez nakłady pracy indywidualnej, lecz przez naktady pracy spolecznie niezbędnej. Według K. Marksa, „społecznie niezbędnym czasem pracy jest czas pracy potrzebny do wytworzenia jakiejś wartości użytkowej w istniejących społecznie normalnych warunkach produkcji i przy społecznie przeciętnym stopniu umiejętności i intensywności pracy”. Tak więc tylko ilość społecznie niezbędnej pracy, czyli czas pracy społecznie niezbędny do wytworzenia danej wartości użytkowej, określa wielkość jej wartości. Co oznacza pojęcie czasu społecznie niezbędnego i jak go się ustała w gospodarce towarowej? Nie jest to bynajmniej średnia matematyczna indywidualnych czasów pracy, gdyż czas ten nie jest wielkością rachunkową, a realną kategorią ekonomiczna. Społecznie niezbędnym czasem pracy jest czas pracy tych producentów w danej grupie towarowej, którzy wytwarzają podstawową masę towarów tej grupy. Jeśli przykładowo mamy trzech producentów stołów, z których jeden wytwarza produkt w ciągu 50 godzin, drugi — 60 godzin, a trzeci — 70 godzin, ale zarazem drugi z tych producentów wytwarza np. 50% tego produktu oferowanego na rynku –to społecznie niezbędny czas pracy, a zarazem wartość stołu będzie określona przez warunki drugiego producenta.

Funkcje ekonomiczne

Każda nauka ma na celu obiektywne poznanie tej dziedziny rzeczywistości, którą się zajmuje. Łączy się z tym najczęściej dążenie do przekształcania tej rzeczywistości w sposób odpowiadający potrzebom człowieka. Wyodrębniamy zazwyczaj cztery podstawowe funkcje nauki: wyjaśnianie, przewidywanie, doradzanie i uczenie. Funkcja wyjaśniania, która jest podstawową funkcją każdej nauki, polega na tworzeniu obiektywnej wiedzy o stanie rzeczywistości, czyli na formułowaniu diagnoz. Funkcja przewidywania, czyli prognozowania, polega na wyciąganiu wniosków z wykrytych prawidłowości w celu formułowania hipotez dotyczących przyszłych stanów rzeczywistości. Funkcja doradzania polega na uczestniczeniu w świadomym przekształcaniu rzeczywistości dla osiągnięcia określonych celów człowieka lub społeczeństwa; rolą nauki jest wskazywanie właściwych środków osiągania wybranych celów, a często również uczestnictwo w procesach dokonywania ich wyboru. Wreszcie funkcja uczenia polega na takim oddziaływaniu na świadomość ludzką, aby rozpowszechniać światopoglądy i postawy oparte na przesłankach rozumowych, a nie emocjonalnych i irracjonalnych.

Advertisement
kancelaria prawna Poznań www.bsiw.pl/o_kancelarii