Dedukcja w ekonomii

Dedukcja polega na wyprowadzaniu wniosków z przesłanek o charakterze ogólniejszym. Są to np. wnioski z założeń, jakie wprowadzamy w fazie stopniowej konkretyzacji. Jeżeli np. założymy, że podmioty gospodarujące działają zgodnie z zasadą racjonalnego gospodarowania, to wynikną z tego logiczne wnioski, którymi możemy się posłużyć w budowaniu teorii opartej na tym założeniu upraszczającym. Dedukcja umożliwia nam wyciąganie logicznie koniecznych wniosków z przyjętych przesłanek. Stwierdzamy, że jeżeli celem naszego działania jest to a to, wówczas racjonalne działanie powinno polegać na określonym typie postępowania. Dedukcja jest niezawodnym sposobem wnioskowania: z prawdziwych przesłanek muszą wynikać prawdziwe wnioski. Stosowanie dedukcji w ekonomii politycznej uzasadnia określenie jej jako nauki stosującej metody indukcyjno-dedukcyjne. Sama dedukcja nie wystarcza bowiem do tego, aby formułować przesłanki rozumowania. Założenia, jakie wprowadzamy do modelu, muszą się opierać na spostrzeżeniach wynikających z indukcji. Podobnie z indukcji musimy wyprowadzać kryteria klasyfikacji zdarzeń, zasady agregacji itd.

Ekonomia polityczna

Ekonomia polityczna nie zajmuje się jednak techniczną stroną procesów wytwarzania. Nie zajmuje się też działaniami poszczególnych wytwórców. Jej przedmiotem jest społeczna strona procesu gospodarowania, czyli kształtujące się w toku produkcji i podziału dóbr stosunki między ludźmi, powstające w ramach szerokiego układu zwanego społeczeństwem. Ten charakter ekonomii politycznej wyraża jej nazwa. Wyraz „ekonomia”, zrodzony w starożytnej Grecji, oznaczał pierwotnie umiejętność zarządzania gospodarstwem domowym. Nazwy „ekonomia polityczna” użył po raz pierwszy francuski pisarz Montchretien w roku 1615 określając nią wiedzę o sposobie zarządzania gospodarstwem społecznym w skali państwa. Wyraz „polityczna” oznacza właśnie skupienie uwagi na problematyce ogólnej, dotyczącej całego gospodarstwa narodowego, a nie na problemach jednostkowych. Do wyrażenia tej samej treści używana też bywała nazwa „ekonomia społeczna”. Natomiast ten społeczny aspekt nie występuje jasno w innych, również stosowanych nazwach, np. „teoria ekonomii” lub „ekonomika”; odnoszą się one raczej do tego działu ekonomii politycznej, który zajmuje się stosunkiem człowieka do rzeczy, tj. zasadami racjonalnego gospodarowania. Bywają one jednak używane także w znaczeniu szerszym.

Funkcje siły militarnej

Siła militarna spełniać może określone funkcje, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne. W płaszczyźnie wewnętrznej zasadniczym zadaniem armii jest utrzymywanie porządku i bezpieczeństwa, co ma szczególne znaczenie w sytuacjach występowania napięć, sprzeczności międzygrupowych czy międzyklasowych przy braku consensusu oraz kwestionowania istniejącej władzy. Skoro państwo jest aparatem przymusu, to siły zbrojne stanowią obok sił porządkowych niejako materialny jego wyraz. Jak pisze Doernberg, skupienie władzy militarnej, związane z daleko posuniętą militaryzacją życia społecznego, służy w kapitalizmie przedstawieniu ponadklasowe- go charakteru państwa, prezentowaniu go jako instrumentu stojącego ponad klasami i służącego wyłącznie dobru i bezpieczeństwu całego narodu. Siły zbrojne mogą wykonywać też zadania wychowawcze, organizatorskie czy ekonomiczne. Funkcje wewnętrzne nie mają jednak zasadniczego znaczenia ani dla posiadania sił zbrojnych, ani dla określania ich wyposażenia; decydują o tym przede wszystkim funkcje zewnętrzne. Posiadanie siły militarnej jest niezbędne przede wszystkim z uwagi na wymogi bezpieczeństwa narodowego. Potencjał wojskowy służy obronie istniejącego status quo — obronie indywidualnej lub zbiorowej w sojuszu z innymi państwami. Siły zbrojna powstrzymać mogą potencjalnego agresora, tak przez sam fakt swego istnienia, jak i przez czynne przeciwstawienie się napaści.

Uzupełnienie bloków militarnych

Uzupełnieniem systemu bloków militarnych był system wojskowy traktatów i umów dwustronnych, zawieranych przez mocarstwa zachodnie z wieloma państwami -— np. W. Brytanii z krajami Commonwealthu, czy Stanów Zjednoczonych z antykomunistycznymi rządami państw azjatyckich. W każdym nieomal przypadku nawiązanie więzi sojuszniczych z mocarstwem zachodnim łączyło się z przyjęciem konkretnych zobowiązań w zakresie tworzenia baz wojskowych — w pierwszym dwudziestoleciu powojennym wojska amerykańskie, brytyjskie, francuskie stacjonowały w kilku tysiącach baz rozsianych po całym świecie, tworząc swoisty „kordon sanitarny” wokół granic wspólnoty socjalistycznej, a także zwalczając ruchy narodowowyzwoleńcze oraz chroniąc strefy wpływów poszczególnych mocarstw. Nie licząc sił sojuszniczych stacjonujących w RFN i oddziałów amerykańskich w Europie Zachodniej, największe bazy rozlokowane były w rejonach Bliskiego Wschodu i Azji — np. brytyjskie instalacje nad Morzem Arabskim czy amerykańskie na wyspach japońskich. W sytuacji narastającego napięcia w stosunkach Wschód — Zachód oraz w obliczu groźby militarnej konfrontacji, kraje socjalistyczne czuły się zmuszone do nawiązania ściślejszej współpracy polityczno-militarnej.

Wzrost napięcia, a polityka

Zjawiska związane ze wzrostem napięcia w stosunkach międzynarodowych oraz kryzys odprężenia, narastający od końca lat siedemdziesiątych, potwierdzają tezę o istnieniu zależności pomiędzy funkcjonowaniem bloków wojskowych a rozwojem sytuacji politycznej w świecie. Narastający przede wszystkim w polityce Stanów Zjednoczonych „zimnowojenny” kurs antyradziecki i antykomunistyczny powiązany został z dążeniami sił militarystycznych na Zachodzie do odbudowy zwartości politycznej i zwiększenia potencjału militarnego NATO. Świadczyły o tym konkretne przedsięwzięcia w rodzaju podjęcia programów intensywnych zbrojeń, m. in. poprzez trzyprocentowy realny wzrost wydatków wojskowych państw członkowskich Paktu czy wprowadzenie do Europy Zachodniej na mocy decyzji sesji NATO z grudnia 1979 r. nowych generacji pocisków rakietowych, tzw. eurostrategicznych. Wraz z intensyfikacją zbrojeń ożywiły się próby cementowania jedności politycznej sojuszu atlantyckiego, zwłaszcza po dojściu do władzy w USA prezydenta Reagana, przyznającego priorytet dla odbudowy potęgi Stanów Zjednoczonych jako czołowego mocarstwa i przywódcy świata kapitalistycznego.

Znaczenie siły militarnej

Czy siła militarna pozostaje nadal istotnym środkiem prowadzenia polityki zagranicznej? Czy nie straciła ona na znaczeniu po II wojnie światowej? W znacznej literaturze przedmiotu wypowiadane są różne w tej kwestii opinie. Pogląd kwestionujący znaczenie czynnika militarnego we współczesnych stosunkach międzypaństwowych wyprowadzany jest zazwyczaj z faktu, iż od zakończenia II wojny światowej nie doszło do wojny globalnej, że nie było przypadku użycia broni nuklearnej. Zwolennicy tej tezy wskazują na to, że niektóre tradycyjne funkcje czy cele stosowania siły, jak dążenie do aneksji terytorialnych i podbojów straciły znacznie — jeśli nie całkowicie — na znaczeniu. Dowodzą oni, że równowaga nuklearna i wynikająca z niej równowaga strachu, osiągnięta pomiędzy mocarstwami globalnymi i obu systemami, wykluczyła w praktyce możliwość użycia broni nuklearnej i możliwość jakiegokolwiek bezpośredniego konfliktu zbrojnego między nimi. Podkreślają, iż tak jak poszczególne społeczeństwa zajęte są przede wszystkim rozwiązywaniem problemów społecznych i ekonomicznych, tak społeczność międzynarodowa jako całość stoi wobec konieczności rozwiązywania wielu problemów globalnych: demograficznych, surowcowych, energetycznych czy ochrony środowiska.

Procesy odprężenia

Zdając sobie sprawę z różnorodności uwarunkowań, można jednak sformułować stwierdzenie, że przebieg procesów odprężenia w znacznej mierze przyczynił się do widocznego podkopania systemu zachodnich sojuszy militarnych. Oprócz wspomnianych wyżej przypadków rozpadu niektórych paktów, przejawem tego rodzaju procesu były trudności z jakimi borykał się Pakt Północnoatlantycki. W łonie NATO nasiliły się przebiegające na różnych płaszczyznach stosunków wzajemnych sprzeczności — tak pomiędzy poszczególnymi państwami członkowskimi, jak również pomiędzy Stanami Zjednoczonymi, a sprzymierzeńcami zachodnioeuropejskimi. Istnienie tych sprzeczności, a szerzej — nawet samo funkcjonowanie więzi sojuszniczych utrudniało rozwijanie procesów odprężenia i hamowało poprawę stosunków Wschód — Zachód. Dowodziły tego np. zastrzeżenia ze strony USA wobec bońskiej Ostpolitik czy francuskiej „polityki wschodniej”, będące przejawem głębszych różnic w sposobach pojmowania własnego bezpieczeństwa i sposobów realizacji własnych interesów. Generalnie rzecz biorąc, Europa Zachodnia bardziej zainteresowana była i jest utrzymaniem procesów détente. podczas gdy Stany Zjednoczone bardziej zainteresowane są realizacją celów swojej globalnej polityki zagranicznej, której wymogom chciałyby podporządkować działalność NATO.

Miernik wartości

Pierwszą funkcją pieniądza jest funkcja miernika wartości. Polega ona na dostarczaniu światu towarów materiału dla wyrażania ich wartości, czyli na przedstawianiu wartości towarów w postaci jednoimiennych wielkości, jakościowo jednakowych, a ilościowo porównywalnych”27. Innymi słowy — funkcja miernika wartości polega na tym, że wartość towarów przedstawiana jest w pieniądzu. Dzięki tej funkcji pieniądza wszystkie towary mogą być pod względem ilościowym porównywalne ze sobą i sprowadzone do jednego „wspólnego mianownika”, a więc ich łączna wartość może być określona. Towary stają się porównywalne ze sobą nie dzięki pieniądzom. Porównywalność tę umożliwia fakt, iż wszystkie towary jako wartości zawierają uprzedmiotowioną w nich pracę ludzką, a więc są same w sobie i przez się porównywalne”. Tylko dzięki temu ich wartość może być mierzona w szczególnym towarze, zamienionym we wspólny miernik wartości — pieniądz. „Pieniądz jako miernik wartości jest konieczną formą przejawiania wartości.”.

Utrzymanie pokoju

Sprawa utrzymania pokoju i niedopuszczenia do jego złamania występuje szczególnie mocno w stanach silnych napięć politycznych, natomiast w fazach względnej stabilizacji stosunków międzynarodowych i odprężenia skala celów znacznie się poszerza, zwiększa się zainteresowanie powiększaniem poła współpracy międzynarodowej. W zależności od tego, czy czynnikiem dominującym we wzajemnych kontaktach międzypaństwowych jest współpraca czy konfrontacja, możemy mówić o przewadze zasad i treści strategii współżycia międzynarodowego, odchodzeniu od niej, bądź jej całkowitym gwałceniu. Dla przykładu: „zimna wojna” forsowała typ działań oparty na przewadze elementów walki i konfrontacji, niekoniecznie militarnej, z utrzymaniem minimalnego poziomu współpracy. Będące w dyspozycji państw mechanizmy polityczne, gospodarcze czy ekonomiczne w tej fazie stosunków międzynarodowych pozostawały co prawda w rażącej sprzeczności z istotą założeń strategii współżycia, niemniej jednak nie przekreślały jej całkowicie. I choć margines współpracy państw socjalistycznych i kapitalistycznych był niezmiernie mały, stan wzajemnych stosunków nigdy nie osunął się do progu „wojny gorącej”, pojmowanej w wymiarze totalnym.

Istota pieniądza

Poprzednio wyjaśniliśmy pochodzenie pieniądza jako powszechnego ekwiwalentu. Był on rezultatem rozwoju wymiany i konieczności rozwiązania sprzeczności bezpośrednich form wymiany. Wymiana w sposób żywiołowy i samorzutny wydzieliła towar – pieniądz, który rozpoczął pełnienie funkcji powszechnego ekwiwalentu. Obecnie zajmiemy się bliżej tym szczególnym towarem — pieniądzem oraz jego rolą w gospodarce towarowej. Do problematyki pieniądza powrócimy w dalszej części podręcznika, zajmując się współczesnym systemem pieniężnym kapitalizmu — zarówno w odniesieniu do pieniądza krajowego, jak i pieniądza światowego. Zatrzymanie się w tym miejscu na niektórych zagadnieniach jest ważne z jednego względu: stanowi to konieczne ogniwo w wyjaśnianiu procesu powstawania kapitału, którego punktem wyjścia jest właśnie pieniądz. Analiza produkcji kapitalistycznej jest niemożliwa bez wyjaśnienia istoty pieniądza. K. Marks w analizie istoty i funkcji pieniądza zakładał, że jedynie złoto jest towarem — pieniądzem. Wynikało to z faktu, iż we współczesnym mu okresie kapitalizmu powszechnym systemem pieniężnym był system waluty złotej oparty na obiegu pełnowartościowego pieniądza kruszcowego i wymienialnego bez ograniczeń na kruszec pieniądza papierowego. Aczkolwiek współcześnie nie ma takiego systemu pieniężnego, nie oznacza to, iż marksistowska teoria pieniądza nie jest przydatna.

Advertisement
kancelaria prawna Poznań www.bsiw.pl/o_kancelarii